Gdzie kręcono film Sami swoi? Poznaj miejsca nagrań

Najwięcej scen filmu Sami Swoi nakręcono w podwrocławskich Dobrzykowicach, a filmowe Krużewniki „zagrały” właśnie tamtejsze zagrody Kargula i Pawlaka. Ważne ujęcia powstały też w Lubomierzu, na stacji Czernica Wrocławska, w kamieniołomie Stary Łom pod Ślężą oraz – w prequelu – w Parku Etnograficznym w Tokarni. Jeśli chcesz ruszyć śladem planu jednego z najważniejszych polskich filmów, znajdziesz tu konkretny przewodnik po wszystkich tych miejscach.

Gdzie naprawdę leżały filmowe Krużewniki?

W widzowskiej wyobraźni Krużewniki istnieją naprawdę, choć na mapie ich nie znajdziesz. Wieś, w której w trylogii mieszkają Kargule i Pawlaki, to filmowy twór złożony z kilku realnych lokacji rozrzuconych po Dolnym Śląsku. Rdzeniem tych plenerów są Dobrzykowice w gminie Czernica – typowa wieś pod Wrocławiem, oddalona od miasta o niespełna 20 km. To tutaj powstała większość scen z podwórkami i słynnym płotem, przy którym „podejdźże no, Kargul”.

Miejscowość długo wyglądała zwyczajnie – ceglane domy, wiejski staw, kościół, pola. Z czasem okazało się, że te „zwyczajne” pejzaże niosą ogromny ładunek emocji, bo to właśnie w nich reżyser Sylwester Chęciński osadził historię zabużańskich repatriantów. Od kilku lat Dobrzykowice coraz wyraźniej pokazują swoje filmowe oblicze – przy drogach stoją tablice z cytatami i strzałkami, a przy kościele wyrósł pomnik dwóch zwaśnionych sąsiadów.

Dobrzykowice – jak znaleźć domy Kargula i Pawlaka?

Najważniejszy punkt każdej wyprawy śladami komedii to domy bohaterów. Obie zagrody stoją przy ulicy Szkolnej – to właśnie te budynki „zagrały” gospodarstwa Kargulów i Pawlaków. Jedną z brył łatwo rozpoznasz: to dom z czerwonej cegły, królujący w kadrach z Kargulami. Z zewnątrz zmienił się nieznacznie, więc miłośnik filmu bez trudu „zobaczy” w wyobraźni kłótnie przy płocie czy wysiadywanie matki Pawlaka na ganku z granatem.

W środku ceglanego domu działa dziś Fundacja Sami Swoi. Powstała tu niewielka izba pamięci z przedmiotami, które fani znają z ekranu – fragmentem słynnego płotu, „poniemieckim” rowerem i drobnymi rekwizytami, które w latach 60. trafiły w ręce gospodarzy. Zwiedzanie jest możliwe, ale wymaga wcześniejszego umówienia się z właścicielami, bo to wciąż prywatna posiadłość, a nie klasyczne muzeum.

Co jeszcze zobaczysz we wsi?

Kto pamięta sceny z przechodzeniem przez wieś czy spotkania bohaterów „pod szkołą”, szybko skojarzy szeroką ulicę Szkolną z filmowych ujęć. W centrum Dobrzykowic, przy ulicy Krótkiej, leży wiejski staw, który również pojawia się w tle niektórych scen. Spacerując, co chwilę natrafisz na ślady trylogii: nazwę ulicy „Sami Swoi”, tablice informacyjne przygotowane przez Dobrzykowickie Stowarzyszenie Samych Swoich czy płot oddzielający rzeźby Pawlaka i Kargula na skwerze.

W stodole po stronie „Karguli” urządzono niewielką izbę pamięci z oryginalnym sprzętem rolniczym i fotografiami z planu. To tam można zobaczyć sierp „tatowy” czy narzędzia, których dotykali aktorzy podczas zdjęć. Wrażenie robi fakt, że w gospodarstwie naprawdę mieszkają potomkowie repatriantów zza Buga – ich prywatna historia w zaskakujący sposób splata się z opowieścią Andrzeja Mularczyka.

Najprostszy sposób, by trafić pod domy filmowych bohaterów, to wpisać w nawigację: „Dobrzykowice, ul. Szkolna” i kierować się za brązowymi tablicami z napisem „Sami Swoi”.

Lubomierz – gdzie kręcono sceny „miasteczkowe”?

Gdzie toczy się targ, na którym Witia kupuje „kota z centralnej Polski” za poniemiecki rower i dwa worki pszenicy? Te sceny wcale nie powstawały w Dobrzykowicach. Miejskim tłem trylogii stał się Lubomierz na Pogórzu Izerskim – niewielkie, ale bardzo malownicze miasteczko z zachowanym średniowiecznym układem rynku.

To właśnie przy lubomierskim rynku rozstawiono kramy, pojawili się handlarze i filmowy tłum. Dziś można tam dosłownie „wejść w kadr” – domy, mury i bruk są niemal takie same, choć zamiast statystów spotkasz głównie turystów z aparatami. W centrum stoi pomnik dwóch sąsiadów, zaś w jednej z kamienic – tzw. Domu Płócienników – mieści się Muzeum Kargula i Pawlaka.

Co kryje Muzeum Kargula i Pawlaka?

Ekspozycja w muzeum to nie tylko fotosy i plakaty. Na parterze zobaczysz filmowe rekwizyty: karabin, z którego „zamek wylata”, granat „do świątecznego ubrania”, fragment przygranicznego płotu czy worek z „ziemią z Krużewnik”. Obok odtworzono izbę wiejską stylizowaną na wnętrza z filmu – możesz stanąć przy stole podobnym do tego, przy którym toczyły się rodzinne narady.

Po wyjściu z muzeum warto zajrzeć do barokowego kompleksu klasztoru Sióstr Benedyktynek i kościoła Wniebowzięcia NMP i św. Maternusa. Z filmem nie łączy ich bezpośredni kadr, ale tworzą ważne tło dla atmosfery miasteczka, która tak urzekła ekipę Sami Swoi w 1967 roku.

Czernica i Strzeblów – stacja, młyn, kamieniołom?

Nie wszystkie miejsca znane z filmu leżą w samej wsi Krużewniki-Dobrzykowice. Już pierwsze ujęcia „Samych swoich” przenoszą widza na stację kolejową Rudniki, gdzie wysiada John Pawlak z Ameryki. Ten peron to w rzeczywistości stacja Czernica Wrocławska – niewielki dworzec w gminie Czernica. Do dziś można odtworzyć sobie scenę powitania, patrząc na charakterystyczny budynek i tory biegnące w stronę Wrocławia.

Kilka kilometrów dalej, u stóp Ślęży, powstała jedna z najbardziej zapamiętanych scen całej trylogii: ucieczka Jadźki i Witii na koniu, zakończona awanturą o karabin. Tłem był granitowy kamieniołom Stary Łom, znany też jako Jezioro Wyspowe, w dawnej wsi Strzelbów, w rejonie Strzeblowa. Dziś nie ma tu już otwartego kąpieliska – teren należy do Strzeblowskich Kopalni Surowców Mineralnych, a dostęp uzyskali głównie wędkarze z lokalnego koła. Mimo to urok zalanego wyrobiska, widoczny na ekranie, wciąż przyciąga miłośników kinematografii.

Osobną ciekawostką jest młyn, w którym kręcono scenę szabru. Przez lata jego lokalizacja pozostawała tajemnicą, aż regionaliści wskazali wieś Sadowice w gminie Kąty Wrocławskie. Kiedy reżyser Sylwester Chęciński usłyszał, że fani odnaleźli budynek po dekadach, przyznał, że nie spodziewał się aż tak trwałego zainteresowania filmem nakręconym w 1967 roku.

Jak zmieniały się „Sami Swoi” – od czarno-białej taśmy do prequela?

Film Sami Swoi miał premierę 15 września 1967 roku, trwa 81 minut i od razu zdobył ogromną widownię – pierwsze pokazy obejrzało aż około ośmiu milionów osób. Scenariusz napisał Andrzej Mularczyk, inspirując się losami własnej rodziny z Kresów oraz sąsiedów Dendrysów. Z czasem komedia stała się nie tylko początkiem trylogii zabużańskiej („Nie ma mocnych”, „Kochaj albo rzuć”), lecz także punktem odniesienia dla opowieści o powojennych przesiedleniach.

Na przełomie 2000 i 2001 roku film poddano koloryzacji – zajęła się tym hollywoodzka firma Dynacs Digital Studios, pracująca na zlecenie Studia Filmowego „Oko” i telewizji Polsat. Wersja barwna nie weszła do kin, natomiast 1 kwietnia 2002 roku trafiła na antenę Polsatu. Około 2019 roku oryginalną, czarno-białą taśmę zrekonstruowano cyfrowo – w tej odsłonie produkcja wróciła na duży ekran w 2020 roku, m.in. w warszawskim Kinie Elektronik, a dziś można ją oglądać na specjalistycznych platformach z klasyką kina.

W 2025 roku „Sami Swoi” wpisano na Listę Polskiego Dziedzictwa Filmowego jako utwór „wywierający wpływ na polską kulturę, wyobraźnię i pamięć”.

Gdzie kręcono „Sami Swoi. Początek”?

W 2024 roku do serii dołączył prequel Sami Swoi. Początek w reżyserii Artura Żmijewskiego. Opowiada o młodości Pawlaków i Kargulów na Kresach – zanim trafili na Dolny Śląsk. Do oddania realiów dawnej wsi wybrano przede wszystkim Park Etnograficzny w Tokarni, jeden z oddziałów Muzeum Wsi Kieleckiej. Ten skansen powstał w latach 70., zajmuje około 65 ha i gromadzi dziesiątki przeniesionych z regionu chałup, młynów, wiatraków czy kuźni.

Układ zabudowy w Tokarni opracowano według koncepcji etnografa Romana Reinfussa – tak, by odtworzyć typowe osady z Gór Świętokrzyskich, Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej, Wyżyny Sandomierskiej i Niecki Nidziańskiej. Dzięki temu kamera mogła swobodnie „cofać się w czasie” i pokazywać świat, w którym ukształtowały się charaktery późniejszych bohaterów trylogii. Dodatkowe ujęcia do prequela powstały m.in. w Lublinie, Nowej Słupi i Racławicach Śląskich, ale to właśnie Tokarnia stała się rozpoznawalną „filmową wsią młodości Pawlaka i Kargula”.

Park Etnograficzny jest czynny dla zwiedzających przez cały rok – w sezonie zimowym (od listopada do marca) w godz. 9:00–15:00. Bilet normalny kosztuje około 13 zł, ulgowy 8 zł, dostępne są też bilety rodzinne i zniżki z Kartą Seniora, a w poniedziałki wstęp na teren skansenu jest bezpłatny, choć bez możliwości wejścia do wnętrz budynków.

Jak samodzielnie zaplanować wycieczkę śladami „Samych Swoich”?

Trasa po miejscach związanych z filmem to idealny pomysł na weekend w okolicach Wrocławia. W jednym dniu da się połączyć kilka punktów, jeśli dobrze ułożysz kolejność odwiedzin. Przyjeżdżając samochodem z Wrocławia, zwykle zaczyna się od gminy Czernica: najpierw stacja Czernica Wrocławska, potem Dobrzykowice z domami Kargula i Pawlaka, a na koniec przejazd w stronę Sobótki, skąd najbliżej pod Ślężę i w okolice kamieniołomu Stary Łom.

Drugi dzień wielu turystów przeznacza na Lubomierz – to już inny rejon Dolnego Śląska, ale miasteczko łatwo połączyć z wycieczką po Pogórzu Izerskim. Między spacerem po murach obronnych i rynkowym bruku można spokojnie zajrzeć do Muzeum Kargula i Pawlaka, a na rynku „zagrać” scenę z kupowaniem kota lub obejrzeć się za siebie, tak jak robił to filmowy Witia.

Jeśli interesuje cię również prequel, dobrym uzupełnieniem dolnośląskiej trasy będzie wizyta w Tokarni – tam zobaczysz, w jakim „krajobrazie” młodości umieszczono młodych Pawlaków i Kargulów w filmie z 2024 roku.

Tak poprowadzona wycieczka pozwala zobaczyć, jak na przestrzeni lat zmieniało się filmowe „uniwersum” Sami Swoi – od czarno-białej taśmy z 1967 roku, przez kolorową telewizyjną wersję przygotowaną przez Dynacs Digital Studios, aż po współczesne zdjęcia realizowane w skansenie Park Etnograficzny w Tokarni. To też dobry sposób, by przekonać się, jak bardzo historia filmowych Kargulów i Pawlaków wrosła w realne dolnośląskie wsie.